Qorunan Ərazilər üçün Müraciət Haqqı: Tarixi Abidə Müraciətlərində Ön Ödəniş Dövrü

Tarixi bir evin təmiri, qorunan ərazidəki torpaqda tikinti və ya daşınmaz əmlakın tescil qeydiyyatına etiraz üçün Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinə edilən müraciətlər artıq ödənişlidir. Qorunan ərazi müraciət haqqı və digər xidmət ödənişlərinin necə tutulacağını tənzimləyən qaydalar 27 oktyabr 2026-cı il tarixli 33413 saylı Rəsmi Qəzetdə dərc edilərək eyni gün qüvvəyə mindi. Yeni qaydalara görə ödəniş müraciətdən əvvəl aparılır; müraciətdən əl çəkilsə və ya tələb rədd edilsə belə, ödənilmiş məbləğ geri qaytarılmır.

Qala ətrafındaki ənənəvi tikililərdən arxeoloji ərazilərə qədər çoxsaylı qorunan əraziləri olan Alaniyada bu dəyişiklik tarixi ev sahiblərini, qorunan zonada torpağı olanları və bu bölgələrdə layihə inkişaf etdirən investorları birbaşa maraqlandırır.

Qorunan ərazi müraciət haqqı hansı qanunvericilik aktı ilə tətbiq edildi?

Tənzimləmənin tam adı “Mədəniyyət və Təbiət Abidələrini Mühafizə Qanunu Çərçivəsində Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinə Ediləcək Müraciətlər və Göstəriləcək Xidmətlər Müqabilində Alınacaq Haqqlara Dair Prosedur və Əsaslar haqqında Qaydalar”dır. Qaydalar 27 oktyabr 2026-cı il tarixdə Rəsmi Qəzetdə dərc edildi və 9-cu maddəsi əsasında dərc tarixi ilə qüvvəyə girdi.

Qaydaların hüquqi əsasını 2863 saylı Mədəniyyət və Təbiət Abidələrini Mühafizə Qanununun əlavə 9-cu maddəsi təşkil edir (m.2). Haqq məbləğləri qaydaların mətnində deyil, Qanuna əlavə edilmiş (1) saylı haqq tarifəsində nəzərdə tutulur (m.3, m.4). Qaydalar isə bu haqların nə vaxt, necə ödənəcəyini və hansı hallarda geri qaytarılmayacağını müəyyən edir.

Kimlərə aiddir?

Qaydalar, 2863 saylı Qanun çərçivəsində Nazirliyə müraciət edən fiziki və hüquqi şəxslərə tətbiq edilir. Əməldə bu aşağıdakı şəxsləri əhatə edir:

• Tescil edilmiş binanın (tarixi ev, köşk, məscid ətrafındakı ənənəvi yaşayış evi və s.) sahibi və ya istifadəçisi olanlar,
• Şəhər, arxeoloji və ya təbiət qorunan ərazisinin içərisində və ya mühafizə zonasında daşınmaz əmlakı olanlar,
• Bu ərazilərdə plan, layihə və ya tikinti işi aparmaq istəyən podratçılar (inşaat şirkətləri) və investorlar,
• Tescil qərarına, qorunan zona sərhədinə və ya şura qərarına etiraz etmək və ya yenidən baxılmasını istəmək istəyənlər.

Bu sonuncu qrup xüsusilə diqqətə layiqdir: Alaniyada torpağının bir hissəsi qorunan zona sərhədinə daxil olan çoxsaylı sahiblər tikinti üçün əvvəlcə şura rəyi almaq məcburiyyətindədir. Eyni vəziyyət mənzil müqabilinə tikinti müqavilələrinde də qrafik və xərcləri birbaşa etkileyen bir qələmə çevrilir.

Haqq necə ödəniləcək?

Qaydaların 5-ci maddəsinə görə xidmət haqqı müraciətin qəbulundan əvvəl ön ödəniş şəklində tutulur. Ödəniş Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi Dövriyyə Kapital Müəssisəsi Mərkəzi Müdürlüyünün bank hesablarına və ya Nazirliyin uyğun gördüyü elektron ödəniş sistemləri vasitəsilə aparılır.

Müraciət bank köçürmə sənədi ilə birlikdə təqdim edilməlidir. Köçürmə sənədi olmayan və ya elektron qaydada doğrulanmayan müraciətlər müvafiq qurum tərəfindən qəbul edilmir. Natamam və ya səhv ödəniş aparılmışsa, fərq tamamlanana qədər müraciət gözlədilir (m.7/7).

Haqq tarifəsindəki məbləğlərə ayrıca ƏDV əlavə edilir (m.7/5). Eyni müraciət çərçivəsindəki müxtəlif əməliyyatlar üçün ayrıca haqq tutula bilər; lakin eyni əməliyyat üçün təkrar haqq tutulmaz (m.7/6).

Haqlar hər il artacaq

Tarifədəki məbləğlər hər təqvim ilinin əvvəlindən etibarən 213 saylı Vergi Prosessual Məcəlləsinin 298-ci maddəsinin (B) bəndinə uyğun ilan edilən yenidən dəyərləndirmə əmsalı ilə artırılır. Aktual tarif hər il yanvar ayında Nazirliyin internet saytında dərc ediləcək (m.4). Bu səbəbdən müraciətdən əvvəl həmin ilin aktual tarifini yoxlamaq vacibdir.

Hansı hallarda haqq geri qaytarılmır?

Qaydaların vətəndaşlar baxımından ən diqqətçəkən cəhəti, geri qaytarma imkanının demək olar ki, tamamilə bağlanmasıdır. 5-ci və 7-ci maddələrdəki tənzimləmələr aşağıdakı kimi ümumiləşdirilə bilər:

Xüsusilə məhkəmə ləğvi halında da geri qaytarmanın nəzərdə tutulmaması (m.7/3) o deməkdir ki, müraciət sahibi haqlı çıxsa belə, ödədiyi haqqı bu qaydalar əsasında geri ala bilməyəcək. Bu səbəbdən müraciətin ilk dəfədən eksiksiz və düzgün sənədlərlə edilməsi hər zamankindən daha vacibdir.

Altı aylıq qayda

Haqqı ödəmiş şəxs tahsil tarixindən etibarən altı ay ərzində Nazirliyin müvafiq bölməsinə müraciət etməlidir (m.7/1). Bu müddət ərzində müraciət edilməzsə, sənəd işlənmir və ödənilmiş haqq itirilir. Nazirliyin istədiyi əlavə sənədlərin hazırlanmasına sərf edilən müddət bu altı aya daxil edilmir; sənədləşdirilmiş force majeure (fövqəladə hal) hallarında isə müddət fövqəladə halın sona erdiyi tarixdən etibarən yenidən axır.

Praktik nəticə belədir: Layihə və sənədlər hazır olmadan ödəniş aparılmamalıdır. Əvvəlcə ödəyib sonra rölöve (texniki ölçü sxemi), mülkiyyət sənədi (tapu) və ya etibarnamə kimi sənədləri gözləmək müddətin qaçırılmasına səbəb ola bilər.

Haqdan kim azad tutulur?

Qaydaların 6-cı maddəsinə görə yalnız iki halda haqq tutulmur:

• Dövlət qurumlarının mülkiyyətindəki daşınmaz əmlakla bağlı rəy tələbləri,
• Dövlət qurum və təşkilatlarının öz daxilindəki hər növ plan, layihə, tikinti və oxşar işlər.

Fiziki şəxslər və özəl şirkətlər üçün ümumi azadlıq nəzərdə tutulmayıb. Yəni tarixi evini təmir etmək istəyən vətəndaş da, qorunan ərazidə otel layihəsi inkişaf etdirən şirkət də tarifədəki haqqı ödəmək məcburiyyətindədir.

Sahəyə görə hesablama

Qaydaların 8-ci maddəsi sahəyə bağlı haqqlarda ölçmə metodunu da müəyyən edir. Sahə; koordinatlar, təsdiqlənmiş planlar və ya rəsmi sənədlər əsasında hesablanır. Pilləli haqqlarda ümumi sahə nəzərə alınır; 5 hektarı keçən plan dəyişikliklərində hektar başına, 1.000 kvadratmetri keçən zond və georadar işlərində isə mütənasib haqq tətbiq edilir. Boğaziçi Qanunu çərçivəsindəki ərazilər üçün tarifədəki vahid qiymətin iki qatı tutulur (m.7/4); bu müddəa Alaniyaya birbaşa tətbiq olunmur.

Alaniyada daşınmaz əmlak sahibləri nəyə diqqət etməlidir?

Alaniyada qala və ətrafındakı ənənəvi yaşayış massivi, rayon hüdudlarındakı antik şəhərlər və sahil boyundakı qorunan ərazilər çoxsaylı daşınmaz əmlakı şura nəzarətinə tabe edir. Dim Çayı kimi hövzələrdə qüvvədə olan mühafizə planı prosesləri də müraciət və etiraz tələb edə bilər. Yeni dövrdə aşağıdakı addımlar əhəmiyyət kəsb edir:

• Daşınmaz əmlakın statusunu əvvəlcədən öyrənin: Mülkiyyət sənədində (tapuda) və ya bələdiyyədən alınan tikinti vəziyyətini göstərən sənəddə tescil və ya qorunan ərazi qeydi olub-olmadığını yoxlayın.
• Sənədləri ödənişdən əvvəl tamamlayın: Altı aylıq müddət ödəniş tarixindən başlayır.
• Aktual tarifə baxın: Haqlar hər il yanvarda yenilənir və ƏDV ayrıca əlavə edilir.
• Köçürmə sənədini saxlayın: Köçürmə sənədi olmayan müraciət qəbul edilmir.
• Vərəsələr və pay sahibləri ilə birlikdə hərəkət edin: Ortaq mülkiyyətdəki tarixi tikililərdə, xüsusilə ortaqlığın ləğvi prosesi davam edən daşınmaz əmlaklarda kimin müraciət edəcəyi və xərcləri kimin ödəyəcəyi əvvəlcədən aydınlaşdırılmalıdır.

Nazirlik və ya mühafizə bölgə şurasının qərarına qarşı məhkəməyə müraciət ediləcəksə, İnzibati Mühakimə Prosessual Qanununun 7-ci maddəsi əsasında inzibati məhkəmələrdə ümumi iddia açma müddətinin 60 gün olduğu unutulmamalıdır. Yeni qaydalarla birlikdə inzibati müraciət və məhkəmə mərhələlərinin xərclərini birgə qiymətləndirərək qərar vermək daha da vacib hala gəldi.

Bu məqalə ümumi məlumat məqsədilə hazırlanmışdır; hüquqi məsləhət yerine keçmir. Konkret vəziyyətiniz üçün aktual qanunvericilik və rəsmi elanlar əsas götürülməlidir.

S: Qorunan ərazi müraciət haqqı nə vaxt qüvvəyə girdi?
C: Haqqlara dair prosedur və əsasları tənzimləyən qaydalar 27 oktyabr 2026-cı il tarixli 33413 saylı Rəsmi Qəzetdə dərc edildi və eyni gün qüvvəyə girdi.

S: Haqq müraciətdən əvvəl ödənilirmi?
C: Bəli. Xidmət haqqı müraciətin qəbulundan əvvəl ön ödəniş şəklində Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi Dövriyyə Kapital Müəssisəsi hesablarına və ya təsdiqlənmiş elektron sistemlərə ödənilir. Köçürmə sənədi olmayan və ya doğrulanmayan müraciətlər qəbul edilmir.

S: Tələbim rədd edilsə və ya məhkəmə Nazirliyin qərarını ləğv etsə, haqq geri qaytarılırmı?
C: Xeyr. Qaydaların 5-ci və 7-ci maddələrinə görə müraciətdən əl çəkmə, natamam sənəd, tələbin rədd edilməsi və Nazirliyin qərarının inzibati məhkəmə tərəfindən ləğv edilməsi hallarında ödənilmiş haqq geri qaytarılmır.

S: Haqqı ödədikdən sonra nə qədər müddət ərzində müraciət etməliyəm?
C: Ödəniş tarixindən etibarən 6 ay ərzində Nazirliyin müvafiq bölməsinə müraciət etməlisiniz. Bu müddət keçərsə müraciət qəbul edilmir və haqq geri qaytarılmır. Nazirliyin istədiyi əlavə sənədlərin hazırlanmasına sərf edilən müddət bu 6 aya daxil edilmir.

S: Haqq məbləğləri harada öyrənilir və dəyişirmi?
C: Məbləğlər 2863 saylı Qanunun əlavəsi olan (1) saylı haqq tarifəsində n