SİSBİS Qeydinin Silinməsi İddiası: İstehlakçı Məhkəməsi Səlahiyyətlidir

Qəzaya qarışmadığı halda sığorta şirkəti tərəfindən avtomobili barəsində şübhəli əməliyyat qeydi yaradılan avtomobil sahibləri üçün mühüm bir hüquqi presedent 23 oktyabr 2026 tarixli Rəsmi Qəzetdə (Türkiyə Rəsmi Qəzeti) dərc edildi. Yargıtay (Türkiyə Ali Məhkəməsi) 4-cü Hüquq Palatasının qərarına görə, sığorta şirketinə qarşı SİSBİS qeydinin silinməsi tələbi ilə qaldırılan iddia istehlakçı mübahisəsidir və bu işə istehlakçı məhkəməsi baxmalıdır. Yargıtay bu mövqeyini qanun xeyrinə ləğvetmə yolu ilə açıq şəkildə ortaya qoydu. Bu yazıda söz­ü­gedən qərarın məzmununu, SİSBİS qeydinin nə demək olduğunu və haqsız qeydlə üzləşən avtomobil sahiblərinin hansı addımları ata biləcəyini izah edirik.

SİSBİS Nədir və Bu Qeyd Niyə Vacibdir?

SİSBİS — Sigorta Suistimalleri Bilgi Paylaşım Sistemi, yəni Sığorta Saxtakarlıqları Məlumat Paylaşım Sistemi — sığorta şirkətlərinin saxtakarlıq şübhəsi daşıyan işlərini bir-biri ilə paylaşdığı mərkəzləşdirilmiş bir məlumat bazasıdır. Sistemdəki qeyd şəxsin saxtakarlıq etdiyini sübut etmir; bu, sığorta şirketinin şübhəsini əks etdirən bir məlumatdır. Lakin praktikada bu qeyd; kasko və icbari trafik sığortası təkliflərini alarkən, zərərin ödənilməsini tələb edərkən və avtomobili ikinci əldə satarkən sahibinin qarşısına çıxa bilər.

İctimaiyyətdə bəzən «haqsız zərər qeydi» adı ilə tanınan bu hal, xüsusilə avtomobilin heç iştirak etmədiyi bir qəza əsasında qeyd yaradıldıqda ciddi mağduriyyətə səbəb olur. Hər zərər qeydi SİSBİS qeydi deyil — faktiki olaraq baş vermiş qəzanın sığorta tarixçəsinə işlənməsi başqa bir məsələdir. Yargıtayın qərarı isə sığorta şirketinin yaratdığı və avtomobil sahibinin əsassız hesab etdiyi SİSBİS qeydinə aiddir.

Yargıtay Qərarında Nə Baş Verdi?

Konkret hadisədə şəxsi istifadə avtomobilinin sahibi, iştirak etmədiyini bildirdiyi bir trafik qəzasından sonra sığorta şirkətinin onun avtomobili barəsində SİSBİS qeydi yaratdığını öyrəndi. Sığorta şirketinə və müvafiq qurumlara müraciətindən nəticə almayınca qeydin düzəldilməsi üçün məhkəməyə iddia qaldırdı. İşə baxan İstanbul Anadolu 7-ci Kommersiya Məhkəməsi tələbi qəbul etdi və qərar qüvvəyə mindi.

Ədliyyə Nazirliyi həmin qərarın məhkəmənin səlahiyyəti baxımından qanunazidd olduğunu əsas gətirərək qanun xeyrinə ləğvetmə tələbi ilə müraciət etdi. Anadolu Agentliyinin məlumatına görə, Yargıtay 4-cü Hüquq Palatası bu tələbi əsaslı saydı. Mətbuata yansıyan məlumatlara görə, qərar Palatanın 30 mart 2026 tarixli, 2025/12146 Əsas, 2026/3403 Qərar nömrəli ilamıdır və yekdilliklə qəbul edilmişdir.

Qərarın Əsaslandırması: Sığorta Münasibəti də İstehlakçı Əməliyyatıdır

Palata, sığorta şirketinin 6502 saylı İstehlakçıların Müdafiəsi Haqqında Qanun (İstehlakçıların Müdafiəsi Haqqında Türkiyə Qanunu) mənasında «xidmət göstərən», şəxsi avtomobili üçün sığorta xidməti alan şəxsin isə «istehlakçı» sayıldığını müəyyən etdi. Həmin Qanunun 73-cü maddəsinə əsasən, istehlakçı əməliyyatlarından və istehlakçıya yönəlmiş tətbiqlərdən doğan mübahisələrə istehlakçı məhkəmələri baxır. Sığorta müqavilələrinin Türkiyə Ticarət Məcəlləsində tənzimlənməsi bu nəticəni dəyişdirmir; belə ki, 6502 saylı Qanunun 83-cü maddəsi açıq şəkildə nəzərdə tutur ki, bir əməliyyatın başqa qanunlarda tənzimlənməsi istehlakçının bu Qanun üzrə hüquqlarından istifadə etməsinə mane olmur.

Yargıtay həmçinin vurğuladı ki, məhkəmənin səlahiyyəti məsələsi ictimai qaydaya aiddir və məhkəmə prosesinin hər mərhələsində öz-özünə nəzərə alınmalıdır. Bu səbəbdən kommersiya məhkəməsi işin mahiyyətinə girməkdənsə, səlahiyyətsizlik qərarı verməli idi.

Ləğvetmə Qərarı Mübahisəni Qazanmış Şəxsə Təsir Edirmi?

Xeyr. Qanun xeyrinə ləğvetmə — Mülki Prosessual Məcəllə (HMK) m.363 əsasında — qüvvəyə minmiş qərarın tərəflər baxımından doğurduğu hüquqi nəticələri ləğv etmir. Yargıtay da ləğvetməni «nəticəyə təsir etmədən» həyata keçirdi. Yəni konkret işdə qeydin düzəldilməsinə dair nəticə qüvvədə qalır; qərarın əsl əhəmiyyəti bundan sonra açılacaq oxşar işlərdə hansı məhkəməyə müraciət olunacağını aydınlaşdırmasındadır.

SİSBİS Qeydinin Silinməsi İddiası Hansı Məhkəmədə Qaldırılır?

Bu qərarla birlikdə müəyyən oldu ki, şəxsi avtomobili üçün sığorta xidməti alan bir şəxsin sığorta şirketinə qarşı SİSBİS qeydinin silinməsi və ya düzəldilməsi tələbi ilə qaldıracağı iddiaya istehlakçı məhkəməsində baxılmalıdır. Ayrıca istehlakçı məhkəməsinin olmadığı yerlərdə bu işlərə ümumi mülki məhkəmə (asliye hukuk mahkemesi) istehlakçı məhkəməsi statusunda baxır. İstehlakçı əməliyyatlarından doğan işlər istehlakçının öz yaşayış yeri məhkəməsində də qaldırıla bilər; bu o deməkdir ki, Alaniyada (Türkiyə) yaşayan bir avtomobil sahibi İstanbuldakı sığorta şirketinə qarşı iddiasını yaşadığı yerdə qaldıra bilər.

Səlahiyyətsiz məhkəmədə iddia qaldırmaq hüquqi itki doğurmasa da vaxt itkisinə və məhkəmə xərclərinin artmasına gətirib çıxarır. Buna görə işin əvvəlindən düzgün məhkəmənin seçilməsi vacibdir.

Ticarət Avtomobillərində Vəziyyət Fərqli Ola Bilər

Qərar şəxsi avtomobil sahibi ilə sığorta şirkəti arasındakı münasibətə əsaslanır. Taksi, servis avtomobili və ya icarəyə verilən avtomobil parkı kimi ticarət məqsədilə istifadə edilən nəqliyyat vasitələrində sığortalı tərəf istehlakçı sayılmaya bilər; bu halda mübahisə kommersiya xarakteri daşıya bilər. Alaniyada geniş yayılmış avtomobil icarəsi müəssisələri baxımından səlahiyyətli məhkəmənin avtomobilin istifadə məqsədi və müqavilənin tərəfləri nəzərə alınaraq ayrıca qiymətləndirilməsi lazımdır.

Haqsız Qeydlə Üzləşən Avtomobil Sahibi Nə Edə Bilər?

Hər işin şərtləri fərqli olsa da ümumi olaraq aşağıdakı addımlar gündəmə gəlir:

• Qeydi müəyyən edin: Kasko və ya trafik sığortası təklifində qeyri-adi yüksək mükafat, rədd cavabı və ya «şübhəli əməliyyat» bildirişi ilə qarşılaşdıqda sığorta şirkətindən qeydin əsasını yazılı şəkildə tələb edin.
• Sübut toplayın: Qəza zamanı avtomobilin başqa yerdə olduğunu göstərən avtodurma, servis və ya magistral ötmə qeydləri, coğrafi məkan məlumatları, kamera görüntüləri və şahid ifadələri mühüm əhəmiyyət daşıyır.
• Yazılı müraciət edin: Sığorta şirketinə və qeydi aparan Sığorta Məlumat və Nəzarət Mərkəzinə (Sigorta Bilgi ve Gözetim Merkezi) əsaslandırılmış müraciət edilməsi və cavabların saxlanması sonrakı məhkəmə prosesində sübut qüvvəsi daşıyır.
• İddia şərtlərini yoxlayın: İstehlakçı mübahisələrində mübahisənin xarakterinə və dəyərinə görə istehlakçı arbitraj komissiyasına müraciət və ya iddia şərti kimi mediasiya (vasitəçilik) mərhələsi tələb oluna bilər. Mediasiyaya gedilibsə, mediasiya yekun protokolunun tələbləri açıq şəkildə əhatə etməsinə diqqət yetirilməlidir.
• Düzgün məhkəməni seçin: Şəxsi avtomobillər baxımından Yargıtayın bu qərarı işığında səlahiyyətli məhkəmə istehlakçı məhkəməsidir.

Qeyd Səbəbindən Çəkilən Zərər

Haqsız bir SİSBİS qeydi ucbatından kasko təklifi ala bilməyən, yüksək sığorta mükafatı ödəməyə məcbur qalan və ya avtomobilini dəyərindən aşağı satan şəxsin qeydin silinməsinin yanı sıra zərərinin kompensasiyasını da tələb edib-edə bilməyəcəyi konkret işin şərtlərinə görə qiymətləndirilir. Bu məqamda sığorta şirketinin qeydi yaradarkən kifayət qədər araşdırma aparıb-aparmaması və zərərlə qeyd arasındakı səbəb-nəticə əlaqəsi həlledici rol oynayacaq. Qəzaya qarışan avtomobillərdə isə təqsiri olmayan sürücünün qarşı tərəfin sığortasından tələb edə biləcəyi maddələr ayrı bir hüquqi məsələdir və təqsir nisbətinə görə müəyyən edilir.

Nəticə

Yargıtay 4-cü Hüquq Palatasının qərarı göstərir ki, SİSBİS qeydinin silinməsi işlərində sığorta münasibətinin ticarət yönü deyil, istehlakçının müdafiəsi prinsipi əsas götürüləcəkdir. Qərar qanun xeyrinə ləğvetmə xarakteri daşıdığından konkret işin nəticəsini dəyişdirməsə də oxşar mübahisələrdə yol göstərici olacaqdır. Haqsız qeydlə üzləşən şəxsi avtomobil sahiblərinin sübutlarını erkən mərhələdə toplaması və müraciətlərini yazılı şəkildə etməsi prosesi əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdıracaqdır.

Bu məqalə ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; hüquqi məsləhətin əvəzini tutmur. Konkret vəziyyətiniz üçün aktual qanunvericiliyə və rəsmi elanlarına əsaslanılmalıdır.