Xaricdə Alınan Boşanma Qərarının Türkiyədə Tanınması və İcrası

Beynəlxalq hukukun özünəməxsus prinsiplərinə görə, bir ölkənin məhkəmələri tərəfindən çıxarılan qərarlar yalnız həmin ölkənin ərazisində qüvvədədir. Bu qərarların başqa bir ölkədə etibarlı sayılması üçün həmin ölkənin milli qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş qaydada tanınması və ya icra edilməsi tələb olunur.

“Tanınma və İcra” nə deməkdir?

Tanınma — xarici məhkəmənin qərarının yekun hüquqi gücünün, onun icra edilib-edilməməsindən asılı olmayaraq, başqa bir ölkədə qəbul edilməsidir. Sadə dillə desək: məhkəmə qərarının faktı tanınır, lakin onun icrasına hələ başlanmır.

Xarici məhkəmələrdən alınan qərarların Türkiyədə yalnız təsdiq (tespit) məqsədilə etibarlı sayılması istənilirsə, tanınma iddiası (tanıma davası) açmaq kifayətdir. Lakin boşanma qərarında aliment, valideynlik hüquqları, təzminat kimi icra öhdəlikləri də varsa, icra iddiası (tenfiz davası) açılmalıdır.

Xarici məhkəmə qərarlarının tanınması və icrası 5718 saylı Beynəlxalq Özəl və Prosessual Hüquq Qanunu (MÖHUK) ilə tənzimlənir.

Tanınma və icranın zəruriliyi

Xarici məhkəmə tərəfindən verilmiş boşanma qərarı Türk məhkəmələri tərəfindən tanınmadığı halda tərəflər Türkiyədə rəsmi olaraq boşanmış sayılmır.

Bu o deməkdir ki, Türkiyədə nikah qüvvədə qalmaqda davam edir və tərəflər yenidən evlənə bilmir. Hətta Türk vətəndaşlığından çıxıb başqa bir ölkənin vətəndaşlığını alsalar belə, Türkiyə reyestrləri baxımından hələ də evli görünəcəklər — bu isə gələcəkdə ciddi problemlərə yol açır.

Türk məhkəmələri tərəfindən tanınmayan və icra olunmayan xarici məhkəmə qərarları Türkiyədə hüquqi qüvvə daşımır.

Türkiyədəki məhkəmə tanınma və icra işlərini necə araşdırır?

Tanınma iddiasına baxan hakim xarici məhkəmənin boşanma qərarını mahiyyət etibarilə yenidən araşdırmır, yəni boşanmanın əsasına dair hər hansı bir qərar çıxarmır. Məhkəmə yalnız qanunla müəyyən edilmiş şərtlərin yerinə yetirilib-yetirilmədiyini yoxlayır.

Vətəndaşlarımız bu məsələdə çox vaxt tərəddüd edir: valideynlik hüquqları, aliment və əmlak bölgüsü kimi məsələlər icra iddiasına baxan Türk məhkəməsi tərəfindən yenidən müzakirə edilmir.

Tanınma və icra iddiası necə açılır?

Xaricdə aldığınız boşanma qərarının Türkiyədə tanınması və icrası üçün Türkiyədəki vəkilə vəkalətnamə (etibarnamə) versəniz, məhkəmə prosesi üçün Türkiyəyə gəlməyinizə ehtiyac olmayacaq. Tanınma iddiasında keçmiş həyat yoldaşının məhkəmə icласına qatılması məcburi deyil. Hər iki tərəfin Türkiyədəki vəkilə vəkalətnamə verməsi prosesi xeyli sürətləndirir.

Cavabdeh tərəf vəkil tutmaqdan imtina edərsə və ya tanınma-icra prosesinə mane olmağa çalışarsa — xüsusilə cavabdeh xaricdə yaşayırsa — bildiriş proseduru uzana bilər. Bu da məhkəmə işini gecikdirir.

Prosesi sürətləndirmək üçün aşağıdakı addımlar faydalı ola bilər:

Xaricdəki boşanma məhkəmə prosesində hər iki tərəfin boşanma qərarının Türkiyə məhkəmələri tərəfindən tanınmasına və icrasına razı olduqları qərara daxil edilərsə, Türk ailə məhkəmələri həmin ifadəyə diqqət yetirə bilər.

resmigazete.gov.tr

Eyni şəkildə, keçmiş həyat yoldaşının notarius qarşısında Türkiyədəki məhkəmə işindən xəbərdar olduğunu bəyan etməsi və iddiaçının xarici boşanma qərarının tanınması və icrası ilə bağlı ərizəsini təsdiqləməsi də Türkiyədəki tanınma-icra prosesini sürətləndirəcək.
Tələb olunan sənədlər

• Xarici məhkəmə tərəfindən verilmiş boşanma qərarının orijinalı və ya təsdiqli surəti
• Boşanma qərarının qanuni qüvvəyə mindiyini təsdiqləyən sənəd
• Boşanma qərarına vurulmuş Apostil qeydi (adətən qərarın arxa səhifəsində yerləşdirilir)
• Boşanma qərarının, qüvvəyəminmə qeydinin və Apostil qeydinin andlı tərcüməçi tərəfindən Türk dilinə tərcüməsi
• Notarius və ya konsulluq tərəfindən təsdiqləndikdən sonra hazırlanmış türkcə tərcümə
• Pasport və şəxsiyyət vəsiqəsinin surəti
• Türkiyədəki tanınma iddiası üçün konsulluqda notarial qaydada təsdiq edilmiş və fotoşəkilli vəkalətnamə (etibarnamə)

“Apostil” nədir?

Apostil — xarici rəsmi sənədlərə dair legalizasiya tələbini ləğv edən Haaqa Konvensiyasına qoşulmuş dövlətlər tərəfindən verilən və həmin ölkənin məhkəmə qərarının rəsmiliyini təsdiqləyən xüsusi qeyddir.

TÜRKİYƏNİN TANINMA VƏ İCRA QANUNVERİCİLİYİ

Xarici məhkəmə qərarlarının tanınması və icrası 5718 saylı Beynəlxalq Özəl və Prosessual Hüquq Qanununda (MÖHUK) tənzimlənmişdir:

İCRA QƏRARI

Maddə 50

(1) Xarici məhkəmələrin mülki işlər üzrə verdiyi və həmin dövlətin qanunlarına görə qanuni qüvvəyə minmiş qərarların Türkiyədə icrası, səlahiyyətli Türk məhkəməsinin icra qərarına bağlıdır.
(2) Xarici məhkəmələrin cinayət işləri üzrə qərarlarında yer alan şəxsi hüquqlara dair hissələr üçün də icra qərarı tələb oluna bilər.

SƏLAHIYYƏT VƏ YURİSDİKSİYA
Maddə 51
(1) İcra qərarları üzrə səlahiyyətli məhkəmə Ümumi Mülki Məhkəmədir (Asliye Hukuk Mahkemesi).
(2) Bu qərarlar Türkiyədə daimi yaşayış yeri olan məhkəmədən, daimi yaşayış yeri yoxdursa Türkiyədə müvəqqəti yaşayış yeri olan məhkəmədən, haqqında icra tələb edilən şəxsin yaşayış yeri üzrə məhkəmədən və ya Ankara, İstanbul, İzmir məhkəmələrindən istənilə bilər.

İCRA TƏLƏBİ
Maddə 52
(1) Qərarın icrasında hüquqi maraqlı olan hər kəs icra tələbi ilə müraciət edə bilər. Müraciət ərizə ilə edilir; ərizəyə cavabdeh tərəfin sayı qədər surət əlavə olunur. Ərizədə aşağıdakılar göstərilməlidir:
a) icra tələbçisinin, cavabdeh tərəfin və varsa qanuni nümayəndələri ilə vəkillərinin adı, soyadı və ünvanı;
b) icranın predmeti olan qərarı vermiş məhkəmənin adı, qərarın tarixi, nömrəsi və qərarın xülasəsi;
c) qərarın yalnız bir hissəsinin icrası tələb edilərsə, hansı hissə olduğu.

ƏRİZƏYƏ ƏLAVƏ EDİLƏCƏK SƏNƏDLƏR
Maddə 53
(1) İcra ərizəsinə aşağıdakı sənədlər əlavə edilir:
a) Xarici məhkəmə qərarının orijinalı, həmin ölkənin səlahiyyətli orqanları tərəfindən lazımı qaydada təsdiq edilmiş surəti və ya qərarı çıxaran məhkəmə tərəfindən onaylanmış surəti, habelə andlı tərcüməsi;
b) Qərarın qanuni qüvvəyə mindiyini həmin ölkənin səlahiyyətli orqanları tərəfindən təsdiq edən yazılı sənəd və ya bu sənədin andlı tərcüməsi.

İCRA ŞƏRTLƏRI
Maddə 54
(1) Səlahiyyətli məhkəmə aşağıdakı şərtlər daxilində icra qərarı verir:
a) Türkiyə Cümhuriyyəti ilə qərarı vermiş dövlət arasında qarşılıqlılıq prinsipinə əsaslanan müqavilə mövcuddur və ya Türk məhkəmələrinin həmin dövlətdə verdiyi qərarların icrasına imkan yaradan hüquqi norma ya da faktiki praktika vardır;
b) Qərar, Türk məhkəmələrinin müstəsna yurisdiksiyasına daxil olmayan bir mövzuda verilmişdir — iş və tərəflər arasında real bir əlaqə olmasa belə;
c) Qərar açıq-aşkar ictimai qaydaya (kamu düzenine) ziddir;
ç) Haqqında icra tələb edilən şəxs həmin ölkənin qanunlarına görə qərarı vermiş məhkəməyə lazımı qaydada çağırılmamış, məhkəmədə təmsil edilməmiş, qiyabında qanuna zidd qərar çıxarılmış və bu əsaslardan birinə istinad edərək həmin şəxs icra tələbinə etiraz etmişdir.

Xarici məhkəmənin verdiyi boşanma qərarındakı icra müddəalarının (aliment, valideynlik hüquqları və s.) həyata keçirilməsi üçün Türk məhkəmələrinə müraciət etmək lazımdır.

Rəsmi Qəzet: 7 Fevral 2018 — “Xarici Ölkələrdə Məhkəmə Qərarının Qeydiyyatı”

Hər iki tərəfin tanınma prosesinin qeydiyyatı üçün müraciət etməsi tələb olunur. Bu müraciət tərəflər tərəfindən şəxsən və ya onların qanuni nümayəndələri və vəkilləri vasitəsilə edilə bilər. Hər iki tərəfin eyni anda eyni yerdə müraciət etməsi məcburi deyil, lakin iki müraciət arasındakı fasilə 90 gündən çox olmamalıdır.

Müraciət zamanı tərəflər:

Xarici ölkənin məhkəmə və ya inzibati orqanının qərarına dair Türk məhkəmələrində davam edən bir işin olmadığını və ya tanınmanın daha əvvəl Türk məhkəmələri tərəfindən rədd edilməsinə dair qərar olmadığını yazılı şəkildə bəyan etməlidirlər;
Xarici diplomatik nümayəndəlik tərəfindən hazırlanmış yazılı müraciət formasını doldurmalıdırlar;
Ailə reyestrinə daxil edilmək istənilən, lazımı qaydada təsdiq edilmiş qərarın orijinalını və notarius, xarici nümayəndəlik tərəfindən təsdiq edilmiş və ya Apostil qeydi vurulmuş türkcə tərcüməsini təqdim etməlidirlər;
Məhkəmə və ya inzibati orqanın qərarında qüvvəyəminmə qeydi yoxdursa, qərarın verildiyi ölkənin qanunlarına görə təsdiq edilmiş sənədin orijinalını və notarius, xarici nümayəndəlik tərəfindən təsdiq edilmiş və ya Apostil qeydi vurulmuş türkcə tərcüməsini təqdim etməlidirlər;
Tərəflərdən biri xarici vətəndaşdırsa, şəxsiyyət vəsiqəsi və ya pasportun surətini, notarial qaydada təsdiq edilmiş türkcə tərcümələrini təqdim etməlidirlər;
Vəkalət yolu ilə müraciət edildikdə isə xüsusi vəkalətnamənin (etibarnamənin) orijinalını və ya notarius tərəfindən fotoşəkillə birlikdə hazırlanmış onaylı surətini əlavə etməlidirlər.
Sənədlər natamam olduqda tərəflərə 90 günlük əlavə müddət verilir.

Bu müraciət proseduru sayəsində vətəndaşlarımıza ciddi mənəvi sıxıntı və maliyyə yükü gətirən məhkəmə prosesi aradan qaldırılmış; xaricdəki vətəndaşlarımızın əsas hüquqi problemlərindən biri həll olunmuş olacaq.

XARİCDƏ BOŞANMA
Xaricdə boşanma halında həmin proseduru keçmiş şəxslərin ölkəmizdə boşanmanın tanınması və icrası iddiası açması tələb olunur. Tanınma-icra iddiası açılmadıqda xarici məhkəmənin verdiyi boşanma qərarı ölkəmizdə etibarlı sayılmır.

Bu durum gələcəkdə yenidən evlənə bilməmək, miras (vərəsəlik) və əmlak bölgüsü kimi bir çox məsələdə ciddi problemlərə yol açır.

Tanınma-İcra İddiası
Xaricdə açılan boşanma iddiası nəticəsində nikahını sona çatdıran Türk vətəndaşları üçün bu boşanma prosesi Türkiyədə rəsmi olaraq etibarlı deyil. Boşanma qərarı yalnız verildiyi ölkədə qüvvədədir; ölkəmizdə isə tərəflərin həmin qərarı səlahiyyətli məhkəmədə təsdiq etdirməsi tələb olunur. Bu növ işlər tanınma və icra iddiası adlanır.

Bu səbəbdən xaricdə boşanmış şəxslər Türkiyədə hüquqi cəhətdən hələ də evli sayılır. Bu vəziyyət sonradan miras (vərəsəlik), əmlak bölgüsü, yenidən evlənmə və s. məsələlərdə bir çox problemə gətirib çıxarır. Tanınma və icra iddiası gündəlik həyatda yarana biləcək bu problemlərin aradan qaldırılmasına xidmət edir. Bu iddia növü xarici ölkələrdəki boşanmaya dair məhkəmə qərarlarının Türkiyədə təsdiq edilməsi üçün açılmalıdır.

Tanınma iddiası nə qədər davam edir?
Hər iki tərəf vəkil təyin edərsə, vəkillər birgə və ya ayrı-ayrılıqda müraciət etməklə il əhali idarəsindən tanınma və icra prosesini həyata keçirə bilərlər. Bu mümkün olmadıqda ölkəmizdə xaricdəki boşanmanın tanınması və icrası üçün hər iki tərəfin Türkiyədəki boşanma vəkilinə tanınma-icra iddiası açması tövsiyə olunur. Sənədlər tam və düzgün təqdim edildikdə, boşanmanın tanınması və icrası məhkəmənin iş yükündən asılı olaraq 1 həftədən 3 aya qədər olan müddətdə başa çatdırıla bilər.

Tanınma-icra iddiasına dair sənədləri hazırlamaq və işi ən qısa müddətdə, ən az xərclə nəticələndirmək üçün təcrübəli boşanma vəkili ilə işləmək son dərəcə vacibdir.

Türkiyədə boşanmanın tanınması
Türkiyədə boşanmanın tanınması — xarici boşanmalarda məhkəmə qərarının Türkiyədə hüquqi qüvvə kəsb etməsi üçün açılmalı olan iddia növüdür. Tanınma iddiasının necə açıldığı, tələb olunan sənədlər və iddiasının hansı məhkəmədə baxıldığı barədə ətraflı məlumat aşağıda verilmişdir.

Türkiyədə boşanmanın icrası
Boşanmanın icrası anlayışı — xarici məhkəmə tərəfindən verilmiş boşanma qərarının maddi və mənəvi nəticələrinin ölkəmizdə tətbiq edilə bilməsidir. Məsələn, xarici məhkəmə boşanmadan sonra aliment ödənilməsini qərara almış ola bilər. Bu qərar ölkəmizdə tanınmadığı üçün icra edilməsi mümkün deyil. Buna görə Türkiyədə boşanmanın icrası üçün iddia açılması tələb olunur. Belə bir iddia eyni zamanda tanınma iddiasının şərtlərini də əhatə etdiyindən, iki ayrı iddia açmadan yalnız icra iddiası açmaqla xarici boşanmanın və onun nəticələrinin ölkəmizdə etibarlı sayılmasını təmin etmək mümkündür.

Xaricdə boşanmış şəxslər hansı iddiası açmalıdır?
Xarici ölkədə həyata keçirilmiş boşanmalarda həmin boşanmaya dair məhkəmə qərarının ölkəmizdə etibarlı sayılması üçün açılmalı olan iddia boşanmanın tanınması və icrası iddiasıdır. Xarici boşanma qanuni qüvvəyə mindikdən sonra bu iddiasını ən qısa müddətdə Türkiyədə vermək tövsiyə olunur; gecikdirildikdə gələcəkdə bir çox məsələdə problemlər yarana bilər.

Tanınma-icra iddiasına hansı məhkəmədə baxılır?

Tanınma-icra iddiasına baxmağa səlahiyyətli məhkəmə Ailə Məhkəməsidir. Xaricdəki məhkəmələrdə boşanmış cütlüklər, boşanmaya dair məhkəmə qərarlarının ölkəmizdə etibarlı sayılması üçün tanınma-icra iddiasını həmin məhkəmədə aça bilərlər.

Boşanmanın tanınması-icrası iddiası üçün tələb olunan sənədlər

• Xarici məhkəmə tərəfindən verilmiş boşanma qərarının orijinalı
• Xarici məhkəmədəki boşanma qərarının qanuni qüvvəyə mindiyini göstərən əlavə qeyd və ya Apostil qeydi
• Xarici məhkəmədəki boşanma qərarının andlı tərcüməçi tərəfindən türk dilinə tərcüməsi və bu tərcümənin notarius və ya konsulluq tərəfindən onaylanması
• Xaricdə boşanmış şəxslərin pasport və şəxsiyyət vəsiqəsinin surəti
• Boşanmanın tanınması-icrası iddiası üçün vəkil tutulduqda vəkalətnamə (etibarnamə)