Boşanma Qərarı Qüvvəyə Minmədən Zinət Alacağı İcraya Qoyula Bilər: Yargıtay Qərarı

Boşanma iddiası ilə birlikdə məhkəmə tərəfindən hökm edilən zinət alacağı, boşanma qərarının qüvvəyə minməsi gözlənilmədən icra icraatına mövzu ola bilər. Yargıtay (Türkiyənin Ali Məhkəməsi) 12-ci Hüquq Dairəsinin 17 oktyabr 2026-cı ildə ictimaiyyətə yansıyan qərarı, toyda taxılan qızıl-zərgulərin geri qaytarılmasına hökm edilən qadınların apellyasiya (istinaf) və kassasiya (temyiz) proseslərinin başa çatmasını gözləmədən ilamlı icra yoluna müraciət edə biləcəklərini təsdiqlədi. Bu yazıda qərarın nəyi dəyişdirdiyini, hansı hökm qələmlərinin hələ də qüvvəyə minməni tələb etdiyini və borclu tərəfin əlindəki imkanları izah edirik.

Yargıtay 12-ci Hüquq Dairəsi nə qərara aldı?

Mətbuata əks olunan hadisədə boşanan cüt zinət əşyalarının geri qaytarılması məsələsində razılığa gələ bilmədi. Ailə məhkəməsi, boşanma iddiası çərçivəsində irəli sürülən zinət tələbini əsaslı hesab edərək qadın lehinə zinət alacağına hökm etdi. Qadın bu alacağı tuta bilmədikdə keçmiş əri haqqında ilamlı icra icraatı başlatdı.

Keçmiş ər boşanma qərarının hələ qüvvəyə minmədiyini, boşanma hökmünün əlavəsi (feri) sayılan alacaqların qüvvəyə minmədən tələb edilə bilməyəcəyini əsas gətirərək icra məhkəməsinə şikayət etdi. İcra hüquq məhkəməsi şikayəti rədd etdi; Bölgə Məhkəməsinin (Bölge Adliye Mahkemesi) 8-ci Hüquq Dairəsi apellyasiya ərizəsini rədd etdi; Yargıtay 12-ci Hüquq Dairəsi isə bu qərarı haqlı hesab edərək təsdiqlədi.

Əsaslandırmanın mahiyyəti belədir: Boşanma iddiası ilə birlikdə baxılan zinət alacağı tərəflərin şəxsi və ya ailə vəziyyətində heç bir dəyişiklik yaratmır; yalnız əmlak hüququna təsir edir. Bu səbəblə zinət alacağı boşanma hökmünün feri deyil, ondan müstəqil bir ifa hökmüdür və digər ifa hökmlərindən fərqli olaraq qüvvəyə minmədən icraya qoyula bilər. Eyni qayda zinət alacağına bağlı məhkəmə xərcləri və vəkil haqqına da şamil olunur.

Zinət alacağı nə üçün boşanmanın “əlavəsi” sayılmadı?

Türkiyənin Mülki Prosessual Məcəlləsi (HMK — Hukuk Muhakemeleri Kanunu), şəxs hüququ və ailə hüququna aid qərarların qüvvəyə minmədən icra edilə bilməyəcəyini müəyyən edir (apellyasiya üçün HMK m.350/2, kassasiya üçün HMK m.367/2). Boşanma hökmü, valideynlik hüquqları və uşaqla ünsiyyət kimi qərarlar bu qayda çərçivəsindədir. Tətbiqatda boşanmanın əlavəsi sayılan maddi və mənəvi təzminat, habelə boşanmayla bağlı vəkil haqqı və məhkəmə xərcləri də eyni qaydaya tabedir; qərarda bu prinsip açıqca vurğulanmışdır.

Zinət alacağı isə fərqli bir əsasa dayanır. Toyda qadına taxılan qızıl və zinətlər Yargıtay tətbiqatında bir qayda olaraq qadının şəxsi əmlakı sayılır (şəxsi əmlak anlayışı üçün bax: Türkiyə Mülki Məcəlləsi (TMK) m.220). Buna görə zinət tələbi, mahiyyət etibarilə bir əmlakın geri qaytarılması və ya dəyərinin ödənilməsi istəyidir. Bu tələb boşanma iddiası ilə birlikdə baxılsa da, boşanmanın nəticəsindən asılı bir hüquq deyildir. Zinət alacağı ilə mal bölgüsü də bir-birindən ayrı tələblərdir; ər-arvadın əmlak rejiminin ləğvinə dair məhkəmə işləri öz qaydalarına tabedir.

Hansı hökm qələmləri qüvvəyə minmədən icraya qoyula bilər?

Qərar və onda təkrarlanan prinsiplər birlikdə dəyərləndirildikdə, boşanma hökmündəki qələmlər ümumi etibarilə aşağıdakı kimi fərqlənir:

Bu fərqlilik xüsusilə uzun sürən kassasiya-apellyasiya mərhələlərində əhəmiyyət kəsb edir. Apellyasiya (istinaf) və kassasiya (temyiz) mərhələləri aylar, hətta illər çəkə bildiyindən zinət alacaqlısı qadın bu müddət ərzində alacağını gözləmək məcburiyyətində qalmayacaqdır.

Zinət alacağı üçün icra icraatı necə başladılır?

Zinət alacağına dair hökm adətən zinətlərin “eynilə geri qaytarılmasına, eynilə geri qaytarılması mümkün olmadıqda isə dəyərinin ödənilməsinə” şəklində qurulur. Alacaqlı məhkəmə qərarının təsdiqlənmiş surəti ilə icra dairinə (icra məhkəməsinə) müraciət edərək ilamlı icra icraatı başladır. İcraatda hökmün ifadəsinə sadiq qalmaq vacibdir: hökm eynilə geri qaytarılmanı nəzərdə tutursa, icra da buna uyğun aparılır; pul dəyərinə yalnız hökmün müəyyən etdiyi şərtlər yerinə yetirildikdə keçilir. Qərarın icrası üçün qüvvəyə minmə qeydi axtarılmır; lakin hökmün içərisində boşanmayla bağlı qələmlər də varsa, icra ərizəsində yalnızca zinət alacağı və ona bağlı ferinin tələb edilməsi lazımsız şikayətlərin qarşısını alır.

Borclu tərəfin əlindəki imkanlar

Qərarın qüvvəyə minmədən icraya qoyulabilməsi, borclu tərəfin haqsız bir icraya qarşı müdafiəsiz qaldığı anlamına gəlmir. Türkiyənin İcra və İflas Məcəlləsinin (İİK — İcra ve İflas Kanunu) 36-cı maddəsi, hüquqi yola müraciət edən borclunun təminat göstərərək kassasiya-apellyasiya instansiyasından icranın təxir edilməsi (icranın dayandırılması) qərarı almasına imkan tanıyır. Təminat göstərildikdə icra dairəsi tərəfindən bu qərarın gətirilməsi üçün müddət verilir.

Bundan başqa, qüvvəyə minmədən icra edilən hökm sonradan ləğv edilərsə, İİK m.40 əsasında icra geri alınır və ödənilən məbləğ yaxud təhvil verilən əşya borclunun ixtiyarına qaytarılır. Bu səbəblə alacaqlının da hələ qüvvəyə minməmiş bir hökmə əsaslanıb tahsilat apararkən qərarın kassasiya mərhələsində ləğv edilə biləcəyi ehtimalını nəzərə alması lazımdır.

Şikayət yolu və müddət

Qərarda baxılan işdə borclu icraatın qüvvəyə minmədən başladıldığını şikayət yolu ilə irəli sürmüşdür. Dairə bu cür etirazın mahiyyəti etibarilə müddətsiz şikayətə tabe olduğunu qeyd etmişdir. Lakin zinət alacağı baxımından qüvvəyə minmənin olmadığını əsas gətirən şikayətlərin bu qərardakı yanaşma fonunda qəbul edilmə ehtimalı aşağıdır.

Alanya’dakı boşanma prosesləri baxımından nə demək olur?

Alaniyada xarici vətəndaşların tərəf olduğu boşanma iddialarına tez-tez rast gəlinir. Bu işlərdə tərəflərdən birinin xarici ölkəyə köçməsi, əmlakın müxtəlif ölkələrdə yerləşməsi və ya hüquqi prosesin uzanması kimi səbəblərlə alacağın tahsil edilməsi çətinləşə bilir. Zinət alacağının qüvvəyə minmə gözlənilmədən icraya qoyulabilməsi, Türkiyədəki əmlak üzərindən daha erkən mərhələdə addım atılmasına imkan yaradır.

Razılıqla boşanmalarda isə vəziyyət bir az fərqlidir. Tərəflər razılıqla boşanma protokolunda zinət əşyalarının taleyini açıq şəkildə tənzimləyə bilər; protokolda zinətlər barəsində hükmün olmaması gələcəkdə ayrıca bir mübahisəyə yol aça bilər. Eynilə, iş açıldıqdan sonra alınan əmlak ilə zinət əşyasının hüquqi vəziyyəti bir-birindən fərqlidir və ayrı-ayrılıqda dəyərləndirilməlidir.

Diqqət edilməli məqamlar

• Qüvvəyə minmədən icra imkanı yalnız zinət alacağını və ona bağlı məhkəmə xərclərini, vəkil haqqını əhatə edir; boşanmayla bağlı təzminatlar üçün qüvvəyə minmə gözlənilir.
• Qərarın əsas və iş nömrəsi mətbuata çıxan xəbərlərdə yer almır; konkret işdə qərarın tam mətni Yargıtay qərar axtarış sistemi vasitəsilə ayrıca yoxlanılmalıdır.
• Kassasiya (temyiz) mərhələsində hökm ləğv edilərsə icra geri alına biləcəyindən, qüvvəyə minməmiş hökmə əsasən aparılan tahsilatlarda bu risk nəzərə alınmalıdır.
• Borclu təminat göstərərək icranın dayandırılmasını tələb edə bilər; bu imkan zinət alacağı baxımından da etibarlıdır.

Bu yazı ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; hüquqi məsləhətin əvəzini tuta bilməz. Konkret vəziyyətiniz üçün aktual qanunvericilik və rəsmi elanlar əsas götürülməlidir.