Xarici Boşanma Qərarının Tanınması: Yargıtay QR Kodlu Sənədi Kifayət Saymadı

Xaricdə boşanan bir Türkiyə vətəndaşı bu qərarın Türkiyədə qüvvəyə minməsi üçün ya nüfus idarəsinə, ya da məhkəməyə müraciət etmək məcburiyyətindədir. Bu prosesdə ən çox rast gəlinən səhv sənədlərin natamam və ya yanlış hazırlanmasıdır. Yargıtay 2-ci Hüquq Dairəsinin oktyabr 2026-cı ildə ictimaiyyətə açıqlanan qərarı, xarici boşanma qərarlarının tanınması işlərində QR kodlu çıxışların qanunun tələb etdiyi təsdiqli sənəd şərtini ödəmədiyini ortaya qoydu. Qərar xüsusilə Avropada yaşayan diaspora nümayəndələrini və Alaniyada yaşayıb xaricdə boşanmış yerli-xarici cütlükləri birbaşa maraqlandırır.

Hadisə: Belçikada Verilmiş Boşanma Qərarı Türkiyədə Tanınmadı

Anadolu Agentliyinin məlumatlarına əsasən Belçikada yaşayan D.O. və E.O. cütlüyü Belçika məhkəməsinin qərarı ilə boşandı. Həyat yoldaşlarından E.O. bu qərarın Türkiyədə də hüquqi nəticə doğurması üçün Eskişehir 5-ci Ailə Məhkəməsində tanınma iddiası açdı. İddia ərizəsinə xarici məhkəmə qərarı və qərarın qüvvəyə mindiğini göstərən sənəd, Belçika orqanlarının elektron qaydada düzəltdiyi QR kodlu çıxışlar şəklində əlavə edildi.

Ailə məhkəməsi QR kodlu sənədlərin mevzuatda nəzərdə tutulmuş təsdiqli sənəd şərtini ödəmədiyini və beynəlxalq təsdiqli sənədin əslinin işə təqdim edilmədiyini əsas gətirərək iddianı rədd etdi. İş apellyasiya mərhələsindən sonra Yargıtay-a aparıldı; Yargıtay 2-ci Hüquq Dairəsi yerli məhkəmənin qərarını təsdiqlədi. Qərar 20 oktyabr 2026-cı ildə ictimaiyyətə açıqlandı. Xəbərlərdə qərarın əsas və iş nömrəsi göstərilmədiyindən, əsaslandırmanın tam mətni dərc edildikdə ayrıca qiymətləndirilməsi lazım gəlir.

Cavabdeh tərəfin vəkili bundan əvvəl bəzi işlərdə QR kodlu sənədin qəbul edildiyini, lakin bu işdə yetərli sayılmadığını bildirərək qərarın emsal xarakteri daşıdığını vurğuladı. Bu müşahidə vacibdir: təcrübədə məhkəmələr arasında fərqli yanaşmalar ola bilər; lakin Yargıtay-ın təsdiqlədiyi rədd qərarı sənəd hazırlığında daha ehtiyatlı olmağı zəruri edir.

Xarici Boşanma Qərarının Tanınması İşində Hansı Sənədlər Tələb Olunur?

Xarici məhkəmə qərarlarının tanınması və icrası Türkiyənin 5718 saylı Beynəlxalq Özəl Hüquq və Prosessual Hüquq haqqında Qanununda (MÖHUK) tənzimlənmişdir. Qanunun 53-cü maddəsi iddia ərizəsinə əlavə ediləcək sənədləri sadalayır. Buna görə qısaca aşağıdakı sənədlər tələb olunur:

• Xarici məhkəmə qərarının qərarı verən ölkənin orqanları tərəfindən qanuni qaydada təsdiq edilmiş əsli və ya qərarı verən məhkəmə orqanı tərəfindən təsdiq edilmiş surəti, həmçinin bunun təsdiqli Azərbaycan dilindəki tərcüməsi;
• Qərarın qüvvəyə mindiyini göstərən və qərarı verən ölkənin orqanları tərəfindən qanuni qaydada təsdiq edilmiş yazılı bildiriş və ya sənəd, həmçinin bunun təsdiqli tərcüməsi.

Yargıtay-ın təsdiqlədiyi qərarın mahiyyəti də məhz buradadır: QR kodu sənədin elektron qaydada yoxlanılmasına imkan yaratsa da məhkəmə baxımından «qanuni qaydada təsdiq edilmiş əsl və ya təsdiqli surət» şərtini öz-özünə ödəmiş sayılmadı. Ona görə qərarın və qüvvəyə minmə qeydinın düzənləyən ölkənin səlahiyyətli orqanları tərəfindən təsdiq edilmiş halda işə təqdim edilməsi tələb olunur.

Apostil niyə vacibdir?

Türkiyə və Belçika 5 oktyabr 1961-ci il tarixli Xarici Rəsmi Sənədlərin Təsdiq Edilməsi Zərurətinin Ləğvi haqqında Konvensiyaya (Haaqa Apostil Konvensiyası) üzv ölkələrdir. Bu konvensiyaya üzv ölkələrdə düzəldilmiş rəsmi sənədlər üçün konsulluq təsdiqinin əvəzinə sənədi düzəldən ölkənin səlahiyyətli orqanından alınan apostil kifayətdir. Təcrübədə məhkəmələr boşanma qərarının və qüvvəyə minmə sənədinin əsli ya da təsdiqli surəti üzərində apostilin vurulmasını, bütün mətni andlı tərcüməçi tərəfindən Türk dilinə çevirilərək notarius və ya konsulluq təsdiqinin alınmasını gözləyir. Konvensiyaya üzv olmayan ölkələrdən alınan qərarlarda isə həmin ölkədəki Türk konsulluğunun təsdiqinə ehtiyac var.

Tanınma şərtləri yalnız sənəddən ibarət deyil

Sənədlərin tam olması tək başına yetərli deyil. MÖHUK-un 58-ci maddəsi tanınmanı, 54-cü maddəsi isə icra şərtlərini tənzimləyir. Məhkəmə ümumiyyətlə qərarın qüvvəyə minib-minmədiyinə, Türk ictimai qaydası ilə açıq şəkildə ziddiyyət təşkil edib-etmədiyinə və cavabdehın usul qaydalarına uyğun çağrılıb müdafiə hüququndan istifadə edə bilib-etmədiyinə baxır. Məhkəmə işi MÖHUK m.51 əsasında tanınması tələb edilən tərəfin Türkiyədəki daimi yaşayış yeri, yoxsa olduğu yer məhkəməsində; Türkiyədə daimi yaşayış yeri və ya olduğu yer yoxdursa Ankara, İstanbul ya da İzmir məhkəmələrindən birində açılır. Boşanma qərarlarında səlahiyyətli məhkəmə ailə məhkəməsidir; Alaniyada yaşayan bir cavabdeh üçün iş Alaniya ailə məhkəməsində baxıla bilər.

Məhkəməyə Müraciət Etmədən Nüfus Qeydiyyatına Salmaq Mümkündür?

Hər xarici boşanma qərarı üçün məhkəməyə müraciət etmək məcburi deyil. Nüfus Xidmətləri Qanununda 2017-ci ildə edilən dəyişiklik və 7 fevral 2018-ci il tarixli, 30325 saylı Rəsmi Qəzetdə dərc edilmiş «Xarici Ölkə Məhkəmə və ya İnzibati Orqanları Tərəfindən Verilmiş Qərarların Nüfus Kitabına Tescili Haqqında Əsasnamə» ilə müəyyən şərtlər daxilində boşanma qərarlarının birbaşa nüfus idarəsi və ya xarici nümayəndəlik vasitəsilə qeydiyyata alınmasına imkan verildi.

Xarici İşlər Nazirliyinin Paris Baş Konsulluğunun elanında yer alan məlumatlara görə bu inzibati yolda öne çıxan məqamlar bunlardır:

• Müraciəti tərəflər özləri, qanuni nümayəndələri və ya vəkillər vasitəsilə edə bilər.
• Tərəflərin eyni gün hazır olması məcburi deyil; lakin ilk müraciətdən etibarən ən geci 90 gün ərzində digər tərəfin də müraciət etməsi tələb olunur.
• Həyat yoldaşlarından biri vəfat etmişsə ya da xarici vətəndaşdırsa, sağ qalan Türk vətəndaşı həyat yoldaşının müraciəti qəbul edilir.
• Türkiyədə əvvəllər açılmış və ya nəticələnmiş boşanma ya da tanınma-icra iddiası olmamalıdır.
• Boşanma qərarının və qüvvəyə minmə sənədinin əsli və ya təsdiqli surəti apostil və Türkcə tərcüməsi ilə birlikdə təqdim edilir.

Görüldüyü kimi inzibati qeydiyyat yolunda da apostilli və təsdiqli sənəd şərti axtarılır. Həyat yoldaşlarından biri müraciətə qatılmırsa ya da Türkiyədə əvvəllər açılmış iş varsa, tanınma iddiası yoluna getmək lazım gəlir.

Diaspora Nümayəndələri və Alaniyada Yaşayanlar Üçün Praktik Məsləhətlər

Qərarın ən əyani nəticəsi sənədlərin hələ xaricdəykeniz düzgün əldə edilməsinin əhəmiyyət qazanmasıdır. Aşağıdakı addımlar vaxt və xərc itkisinin qarşısını almağa kömək edər:

• Boşanma qərarını verən məhkəmədən qərarın təsdiqli surətini və ayrıca qüvvəyə minmə sənədini tələb edin; yalnız e-poçt və ya portal vasitəsilə yüklənmiş QR kodlu çıxışla kifayətlənməyin.
• Hər iki sənəd üçün düzəldən ölkənin səlahiyyətli orqanından apostil alın.
• Apostil daxil bütün mətni andlı tərcüməçiyə çevirdirin və tərcüməni notarius ya da konsulluq təsdiqi üçün təqdim edin.
• Türkiyəyə gələ bilmirsinizsə konsulluqda və ya apostilli vəkalətnamə (etibarnamə) düzəltmə prosesini əvvəlcədən planlayın; tanınma iddiası üçün verilən vəkalətnamədə bu səlahiyyətin açıq şəkildə qeyd edilməsi tələb olunur.
• Türkiyədə yenidən evlənmə, miras (vərəsəlik) və ya çıxarış (kupça) — mülkiyyət sənədi (tapu) əməliyyatları kimi addımlardan əvvəl boşanmanın nüfus qeydiyyatına salındığından əmin olun. Qeydiyyat aparılmadıqca şəxs Türk nüfus sənədlərində evli görünməkdə davam edər.

Bu qərar xarici boşanma qərarının tanınması prosesində sənəd hazırlığının işin nəticəsini birbaşa müəyyən etdiyini bir daha ortaya qoydu. Hələ boşanma mərhələsində olan və Türkiyədə əməliyyat aparmağı düşünən cütlüklər üçün isə razılıqla boşanma seçimi, qərarın əvvəlcədən Türk məhkəməsi tərəfindən verilməsi sayəsində tanınma ehtiyacını aradan qaldıra bilər.

Nəticə

Rəqəmsal sənəd tətbiqləri genişlənsə də Yargıtay 2-ci Hüquq Dairəsinin təsdiqlədiyi bu qərar məhkəmələrin MÖHUK m.53-dəki təsdiqli sənəd şərtini hələ də ciddi şəkildə tətbiq etdiyini göstərir. QR kodlu çıxış müvafiq ölkədə tam etibarlı olsa belə Türkiyədəki tanınma iddiasında yetərli sayılmaya bilər. Bu səbəblə xaricdə boşananların qərarın təsdiqli surətini, qüvvəyə minmə sənədini, apostili və təsdiqli tərcüməni tam hazırlaması; inzibati qeydiyyat şərtləri yaranmırsa tanınma iddiasını bu sənədlərlə açması rədd edilmə və yenidən iş açma riskini azaldacaq.

Bu məqalə ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; hüquqi məsləhətin yerini tuta bilməz. Konkret vəziyyətiniz üçün aktual mevzuat və rəsmi elanlar əsas götürülməlidir.